Deutsch Polnisch Russisch 
 

Historia Olsztyna

Zasadźcą miasta był cieszący się dużym szacunkiem Kapituły Jan z Łajs (Johannes von Leysen), sołtys we wsi Łajsy (Layß) koło Pieniężna (Melzak/Mehlsack), którego przodkowie pochodzili z Hrabstwa Mark. Pierwotnie rozważano jako miejsce lokacji okolice oddalone o 3 km na południe, które później weszły w skład majątku Stary Olsztyn (Alt Allenstein). Walory strategiczne miejsca, w którym ostatecznie ulokowano Olsztyn przesądziły jednak o tym, że zarzucono tę koncepcję. Podczas zakładania miasta powstały zamek i masywne mury obronne. Były one konieczne, aby bronić się przed atakami Litwinów, którym w latach 1356 i 1385 udało się pokonać mury i podpalić miasto.

Pomimo zewnętrznych niebezpieczeństw wspólnota rozwijała się na tyle dobrze, że już w 1378 roku stało się konieczne założenie nowego miasta na wschód od pierwszej osady. Stare i nowe miasto zostały administracyjnie połączone, przez co – inaczej niż n.p. w Braniewie (Braunsberg) i Królewcu (Königsberg) nie miał miejsca odrębny rozwój społeczności.

Po przegranej przez Zakon bitwie pod Grunwaldem (Tannenberg) Polacy zajęli miasto bez walk. Z pewnością z tego powodu nie zniszczyli go, ale zadowolili się pobraniem wysokiej kontrybucji.

Na początku wojny trzynastoletniej (1454 - 1466) kanonicy nie byli zdecydowani, po której stronie powinni się opowiedzieć. W tej sytuacji Wielki Mistrz wezwał Olsztyn w 1455 r. do przyłączenia się do niego, dostarczył radzie miasta list bezpieczeństwa z obietnicą, że zabezpieczy prawa gminy i podjął rozmowy o uzyskaniu wstępu do miasta. Mieszczanie byli temu przeciwni, natomiast burmistrz, radni, dziekan Johann Plastwich oraz kanonik Arnold Klunder za.

Kiedy dowódca wojsk najemnych Georg von Schlieben któremu Zakon powierzył zajęcie miasta osobiście zapewnił, że dotrzyma wynegocjowanych z Wielkim Mistrzem postanowień, pozwolono mu wkroczyć do Olsztyna z wojskiem i 600 końmi.Von Schlieben nie trzymał się jednak jakichkolwiek postanowień, zdobył władzę nad zamkiem, uwięził obecnych tam czterech kanoników oraz przejął wszystkie kosztowności, które były trzymane w zamku – również te, które mieszczanie mieli nadzieję ukryć w zamku przed splądrowaniem. Początkowo nie przejmował się, że papież obłożył go klątwą a cesarz nałożył na niego karę 1000 guldenów w złocie i wyjął spod prawa. Dopiero kiedy w 1460 r. Wielki Mistrz zagroził, że masywnie wystąpi przeciwko najemnikom, porozumiano się ostatecznie co do tego, że Georg von Schlieben zwróci zamek kanonikom a w zamian zostanie z niego zdjęta klątwa a banicja cofnięta.

Trzy lata później czescy najemnicy pod wodzą Jana Szalskiego zajęli miasto, złupili je na nowo i podpalili, zanim się oddalili. Wraz z końcem wojny i pokojem w Toruniu (Thorn) Warmia dostała a w tym Olsztyn dostały się pod zwierzchnictwo Korony Polskiej.

Podczas wojny polsko-krzyżackiej 1519-1521 Wielki Mistrz Albrecht von Hohenzollern bezskutecznie oblegał Olsztyn. W tym czasie w mieście był obecny Mikołaj Kopernik (Nikolaus Kopernikus) jako administrator.

Do szkód podczas późniejszych wojen należały pożary miasta w XV i XVII w., które przyniosły spustoszenia, a podczas zarazy w latach 1709-1711 zmarła 1/3 mieszkańców.

Podczas działań wojennych kolejnych stuleci, konfliktów polsko-szwedzkich XVII stulecia, wojny północnej i zajęcia przez Rosjan w wojnie siedmioletniej cierpiał Olsztyn podobnie jak inne gminy, chociaż n.p. król Gustaw Adolf nie zdołał w 1626 r. przełamać wałów obronnych wokół Olsztyna.

Po zajęciu miasta przez oddziały napoleońskie w 1807 r., żołnierze grabili, plądrowali i palili całe ulice, doszło do prawie historycznej katastrofy: kiedy Napoleon dokonywał inspekcji swoich wojsk und chciał wygłosić przemówienie, strzelec ze Szczytna (Ortelsburg) Rydzewski wycelował z kalenicy domu nr 8 (w którym obecnie znajdują się „Delikatesy“) strzelbę w kierunku cesarza Francuzów. Tylko w ostatniej chwili udało się powstrzymać zamach.

Pomimo wszelkich przeciwieństw losu miasto rozwijało się dobrze. W wyniku pruskiej reformy administracyjnej Olsztyn stał się w 1818 r. centrum powiatu i siedzibą starosty. Stopniowo umiejscawiały się kolejne organy administracji, takie jak królewski sąd powiatowy i miejski, urząd domenalno-rentowy i królewska powiatowa kasa podatkowa.

W połowie XIX w. położono wodociągi, wybrukowano ulice i wprowadzono oświetlenie ulic. Od przyłączenia do sieci kolejowej w 1872 r. Olsztyn profitował ze wzrostu gospodarczego epoki wilhelmińskiej. Lasy wokół miasta stały się podstawą handlu i przetwórstwa drzewnego. Poza tym rozwinęły się produkcja dóbr konsumpcyjnych i przemysł maszynowy.

Pod egidą nowego burmistrza Oskara Beliana, który został wybrany w 1877 r., Olsztyn wkroczył wręcz gwałtownie w całkowicie nowe stadium. W przeciągu kilku lat zostały założone gimnazjum państwowe i sąd krajowy, ukończone linie kolejowe do Pisza (Johannisburg), Ornety (Wormditt), Morąga (Mohrungen) i Olsztynka (Hohenstein), w 1884 r. do garnizonu wkroczył 1 Wschodniopruski Batalion Strzelców (1. Ostpreußisches Jägerbataillon), była kontynuowana budowa szos we wszystkich kierunkach. Tym samym do końca XIX w. powstał znaczący węzęł komunikacyjny a po nim ośrodek administracyjny. Miasto otrzymało dyrekcję koleji, urząd pocztowy został podniesiony do 1 klasy, istniejąca miejska szkoła realna stała się wyższą szkołą realną, wyższa szkoła żeńska rozwinęła się w liceum a garnizon powiększył się o jednostki piechoty i artylerii a sztaby oddziałów awansowały do sztabów korpusów armii. Tym samym Olsztyn urósł do trzeciego pod względem wielkości garnizonu w Prusach Wschodnich po Królewcu i Wystruciu (Insterburg/Czerniachowsk). W ciągu tych dwudziestu pięciu lat to niegdyś małe, nieznaczące miasteczko powiatowe rozwinęło się w trzecie pod względem wielkości miasto prowincji. Olsztyn pozostawił daleko w tyle swoje stare mury obronne i rozwinął zwłaszcza na wschód i północ. Te budowle z okresu rozwoju przemysłowego w Niemczech pod koniec XIX w. są zachowane do dzisiaj i odpowiednio odremontowane.

15 października 1889 r. założona za namową burmistrza Beliana gazownia przy ul. R. Knosały (Gartenstrasse) rozpoczęła działanie. Przy budowie brały udział firmy H. Foster z Królewca i Schutz & Sockur z Berlina. Już po pięciu latach świeciło się 235 latarni na gaz a 2'404 mieszkań prywatnych było podłączonych do sieci gazowej.

W 1905 r. Sejm Pruski zdecydował o utworzeniu trzeciej rejencji w Prusach Wschodnich z Olsztynem jako stolicą i przeznaczył środki finansowe na budowę reprezentatywnego budynku rejencji oraz rozbudowę zamku na siedzibę prezydenta rejencji.

W czasie I wojny światowej Olsztyn był jedynie przez krótki czas – od 27 do 29 sierpnia 1914 r. - zajęty przez Rosjan, ale dzięki talentowi negocjacyjnem nadburmistrza Zülcha obyło się bez większych szkód.

Po zarządzonym przez państwa ententy po I wojnie światowej plebiscycie oddano wówczas 97,5 % głosów za pozostaniem w Niemczech. W uznaniu tego spektakularnego przyznania się do Rzeszy Niemieckiej zmieniono nazwę teatru i wzniesiono imponujący pomnik plebiscytowy, który współcześnie już nie istnieje.

Olsztyn był miejscem rozpoczęcia podróży konnej przez Mazury którą w 1941 r. odbyła Marion Gräfin Dönhoff i pięknie opisała w swojej książce „Nazwy, których nikt już nie wymienia“ („Namen, die keiner mehr nennt“). Jej droga wiodła od dworca w Olsztynie najpierw na południe do jeziora Łańskiego (Lansker See), następnie w kierunku wschodnim niedaleko Szczytna aż do jeziora Nidzkiego (Niedersee) stamtąd na północ do pałacu rodziny Lehndorff w Sztynorcie (Steinort).

Zmasowana ofensywa Armii Czerwonej na Olsztyn rozpoczął się 19 stycznia 1945 r. Ale dopiero dwa dni później, ok. godz. 13 został wydany rozkaz opuszczenia miasta przez mieszkańców, który objął 50'000 osób. Istniały jeszcze wtedy połączenia kolejowe do Malborka (Marienburg), Ornety (Wormditt) i Czerwonki (Rothfließ). Z ogromnym wysiłkiem udało się pracownikom Koleji Rzeszy, do późnych godzin następnej nocy ewakuować 25 000 mieszkańców.

W maju 1945 r. Polacy objęli administrację miasta, które było już spalone. Od 1945 r. Olsztyn jest centrum województwa. Współcześnie Olsztyn jest gospodarczym, kulturalnym i geograficznym centrum dawnych południowych Prus Wschodnich. Wraz z reformą administracyjną z 24 lipca 1998, która weszła w życie 1 stycznia 1999 r., zostały z powrotem wprowadzone powiaty jako niższy szczebel administracji według niemieckiego wzoru. Województwo warmińsko-mazurskie z siedzibą w Olsztynie stanowi powiększony obszar rejencji olsztyńskiej.

Do czasów reformy administracyjnej w 1999 r. obecne powiaty braniewski, pasłęcki (Preußisch Holland), suski (Rosenberg i. Westpr.), malborski, sztumski (Stuhm) i kwidzyński (Marienwerder), należały do województwa elbląskiego (Elbing), powiaty gołdapski (Goldap), olecki (Marggrabowa/Oletzko/Treuburg), ełcki (Łek/Lyck), piski, giżycki (Lötzen) i węgorzewski (Angerburg) do województwa suwalskiego (Suwalken), a wszystkie inne południowe tereny Prus Wschodnich wraz z Lubawą były administrowane przez Olsztyn. Przez dobrych 100 lat liczba ludności wzrosła z 7'500 w roku 1880 do 50'000 w 1939 r., 153'000 w 1987 r. i 180'000 po roku 2000.

Od 1 października 1999 r. Olsztyn posiada Uniwersytet, na którym wykładane są teologia, pedagogika, prawo, ekonomia, weterynaria, rolnictwo, historia, germanistyka i przekazywane jest całe humanistyczne wykształcenie. Już w 1995 r. został w ówczesnej Wyższej Szkole Pedagogicznej utworzony pierwszy Instytut Germanistyki, który wówczas uroczyście otworzyła przewodnicząca Bundestagu Rita Süßmuth. Poprzednikiem uniwersytetu były utworzona w 1950 r. Akademia Rolniczo-Techniczna w Kortowie (Kortau), otworzona w 1969 r. Wyższa Szkoła Pedagogiczna oraz istniejące od 1980 r. Wyższe Seminarium Duchowne Metropolii Warmińskiej „Hosianum“, które zostało nazwane od imienia Stanisława von Hose (Hozjusza).

W marcu 1999 r. zostało podpisane partnerstwo pomiędzy Olsztynem i badeńskim miastem Offenburg. Umowa o partnerstwie została podpisana przez prezydenta miasta Wolfganga Brudera i jego kolegę prezydenta Janusza Cichonia.

 
 
Akzeptieren

Diese Website verwendet Cookies. Durch die Nutzung dieser Webseite erklären Sie sich damit einverstanden, dass Cookies gesetzt werden. Mehr erfahren